Thursday, 31st July 2014

नेपाल–भारत सम्बन्धमा नयाँ आयाम

धनप्रसाद पण्डित, नरेन्द्र मोदी यही साउन १८ गते नेपालको औपचारिक भ्रमण र पशुपतिनाथको दर्शन गर्न आउँदै हुनुहुन्छ ।  नेपाल –भारत सम्बन्धको इतिहासमा एक सर्वसाधारण परिवारबाट उदय भएका नरेन्द्र मोदीको प्रधानमन्त्रीको रूपमा नेपाल भ्रमण धेरै किसिमले महŒवपूर्ण र मननीय छ ।  नेपाल विश्वका पराधीन नभएका १६ वटा मध्येको एउटा राष्ट्र हो, जुन नेपालको पहिचानको रूपमा हामी गौरवान्वित छौं ।  राष्ट्रनिर्माता पृथ्वीनारायण शाहको ‘नेपाल दुई ढुंगाबीचको तरुल हो’ भन्ने उक्तिलाई नेपालका कुनै पनि शासकले ध्यान दिनैपर्छ,  विशेषतः उत्तर र दक्षिणतिरका छिमेकीसँगको सम्बन्धलाई विस्तार र विकास गर्नेक्रममा ।  
स्वतन्त्र भारतका प्रथम प्रधानमन्त्री पण्डित जवाहरलाल नेहरूको भ्रमणले नेपाल–भारत सम्बन्धलाई औपचारिकरूपमा अघि बढाएको थियो ।  उहाँकै समयदेखि थापाथलीको बागमतीको पुलदेखि शिक्षा, कृषि आदि क्षेत्रमा  भारतीय सहयोग भित्रन थालेको हो ।  नेपालले भारतको सुरक्षाका लागि स्वतन्त्र भारत हुनु अघिदेखि स्वतन्त्रता प्राप्तिपछिको भारतमा पनि महŒवपूर्ण भूमिका खेल्दै आएको छ ।  बेलायतको उपनिवेशबाट स्वतन्त्र हुने बखत २० बटालियन गोर्खा सैनिक कसको हुने भन्ने विवादपछि आधा बेलायतले आफूसँग राखेको र आधा भारतलाई हस्तान्तरण गरेदेखि नै गोरखा सैनिक भारतीय राष्ट्रिय सुरक्षामा महŒवपूर्ण रहँदै आएको छ ।  
   प्राचीनतम र निकटतम मित्र भएर पनि नेपाल –भारतबीच केही समस्या विद्यमान छन् ।  ती समस्याको वैज्ञानिक र मित्रवत् समाधान खोज्नु नेपाल र भारत दुवैका लागि उपयुक्त देखिन्छ ।  यदाकदा भारतसँग साना छिमेकी राष्ट्र त्रसित र सतर्क देखिन्छन् ।  नेपाल पनि कहिलेकाहीं त्यो भावनाबाट अछुत
रहनसकेको छैन ।
कालापानी, सुस्तालगायत सीमा समस्यालाई दुवैलाई मर्का नपर्ने गरी स्थायी समाधान गर्दा उपयुक्त हुन्छ ।  हालको नयाँ सिमांकनको वैज्ञानिक मापनले नदी, ताल, जंगल जहाँ भए पनि मापन ‘एक्युरेट’ र सजिलै छुट्याउन सकिने बनाएको छ ।  त्यसैलाई प्रयोग गर्दा भइहाल्छ ।  विवादमा समय बर्बाद गर्नु हुँदैन । दुवै पक्षबाट ऐतिहासिकताका साथै वैज्ञानिक परीक्षणबाट निष्कर्षमा पुगेर सहजै समाधान गर्न सकिन्छ ।
जहाँसम्म विद्युत् विकाससँगको विषय छ, यो नेपालको विकासलाई भारतीय हित र विकाससँग सम्बन्ध राख्ने विषय हो ।  हाल भारतले २०० मेघावाट विद्युत् उत्पादन गरिरहेको छ, एक अर्ब २५ करोड जनसंख्याका लागि ।  दक्षिण कोरियामा जम्मा ५ करोड जनसंख्या छ ।  नेपालभन्दा आकारमा सानो भए पनि विश्वको आठौं÷नवौं ठूलो अर्थतन्त्रको रूपमा उभिन सफल भएको छ ।  आजसम्मको कोरियाको कुल विद्युत् क्षमता भनेको ६२ हजार ३३२ मेघावाट रहेको छ ।  
    इन्धन र बिजुलीलाई विकासको पूर्वाधार मानौं ।  नेपालसँग अविरल बग्ने हिमनदीका कारण जलविद्युत् उत्पादन गर्ने क्षमता छ ।  खोजकर्ताले भनिदिएको तथ्यांकलाई नै हालसम्म हामीले आधार मानेका छौं ।  त्यो आधार हेर्दा नेपालले ८४ हजार  मेघावाट विद्युत् उत्पादन गर्ने क्षमता राख्छ ।  एक सय वर्ष अघि नै फर्पिङबाट विद्युत् निकालेको नेपालले विद्युत् उत्पादनमा लगानी गर्न, ध्यान दिनसकेको छैन ।  त्यसैले हामीसँग वर्षामा करीब ‘रेकर्डेड’ १००० र सुक्खा याममा ४०० मेघावाट विद्युत् उत्पादन हुन्छ, जबकि नेपालको जनसंख्या तीन करोड छ ।  यो तथ्यांकले हामी औद्योगिकीकरण र विकासमा पछिपरेको स्पष्ट देखाउँछ ।  
मोदीको एक दशकको मुख्यमन्त्रीत्व गुजरातको ऊर्जा उत्पादन र विकासको लागि उल्लेख्य रह्यो ।  त्यस्तै भारतकै ठूलो राज्य उत्तर प्रदेशको बनारसबाट पनि निर्वाचित हुनुभएको र बनारसकै सिट पछिसम्म रोजेको हुँदा नरेन्द्र मोदी उत्तर प्रदेशको चौध घण्टे विद्युत् कटौती कम गर्न चाहनुहुन्छ होला ।  नेपाल–भारत सम्बन्धलाई धेरै मानेमा असर गर्ने गरी २०÷२५ हजार मेघावाट विद्युत् उत्पादन गर्नु र खेर गएको पानीलाई सिंचाई र खानेपानीमा लगाउनु दुवै मुलुकको अनन्त हितको विषय हो ।  भारतकै ठूला राज्य उत्तरप्रदेश र विहारको बजार पनि नेपाली जलविद्युत्का लागि तयार भएमा लगानीका लागि कोरिया, जापान, चीन पनि तयार छन् ।  
अहिले एशिया प्रगतिमा छ, डलर, युरो, एन, वन, रुपियाँको कमी छैन, नेपालका राजनीतिक दलमा देशनिर्माण गर्ने, आर्थिक समृद्धि गर्ने मनसाय रहँदा ।    अठोटको खाँचो छ ।  “कार्यम् वा साधयामि, देहम् वा पातयामि । ” अर्थात काम पूरा गर्नेछु अथवा शरीर नै त्याग गर्नेछु भन्ने छत्रपति शिवाजीको जस्तो संकल्प आवश्यक छ वर्तमान नेपालमा ।  समयको प्रवाहलाई बुझ्न नसक्दा वा केही सीमित व्यक्ति वा समूहको स्वार्थका कारण अहिलेसम्म नेपाल विकासमा जति पछि प¥यो प¥यो अब पनि त्यस्तो अवस्था सिर्जना हुन दिनु हुँदैन ।  अन्यथा नेपाल फेरि पनि घाटामा रहन सक्छ ।

नेपालको मन्त्रिपरिषद्ले नै नरेन्द्र मोदीको भ्रमण सफल पारौं भन्ने प्रस्ताव पारित गर्नु राष्ट्रिय हिसाबले कस्तो भाषा हो, थाहा भएन परन्तु भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीको दोस्रो वैदेशिक भ्रमण हुने नेपाल आगमनको अवसरलाई स्यालो ट्युबवेल, एम्बुलेन्स जस्तो स–साना, आफैंले गर्नसक्ने कुरामा नअलमल्याई दुवै देशलाई फाइदा पुग्ने ठूला विद्युत् परियोजना, सडक, शैक्षिक स्तरोन्नति जस्ता विषयमा लगाउँदा बल्ल उभयपक्षको हितमा भ्रमण सफल हुनेछ ।  नेपालले मोदीको भ्रमणभन्दा नेपालको पक्षको विषयलाई उचित माफिक किसिमले सबै दल एकजुट भएर उठाए भ्रमण सफल हुनेछ ।  
भारतसँग विकल्प छ, परन्तु जापानमा आएको सुनामी र भूकम्पले फुकुसिमा आणविक भट्टीको भयावह दुर्घटनाको चित्रले आणविक भट्टी (न्यूक्लियर पावर प्लान्ट) अति संवेदनशील र असुरक्षित रहेको देखिएको छ ।  त्यसैले आणविक ऊर्जाको विकल्पमा जलविद्युत् सर्वोत्तम विकल्प हो ।  लगानीका हिसाबले महँगो भए पनि ‘ह्वाइट गोल्ड’को अधिकतम उपयोग नेपाल–भारत दुवैको हितमा हुनेछ ।
रिभर लिंक प्रोजेक्ट भारतको लागि अत्यावश्यक छ ।  नेपालका नदीहरू कम्तीमा पनि ३० वर्षमा सुक्ने अवस्थामा छैनन् ।  उता पानी झिक्ने, उद्योगको फोहोर नदीमा विसर्जन गर्ने, ढलको निकासी गर्ने विविध कारणले गंगाको बहाव कम हुँदैछ ।  ३० वर्षमा गंगा सुक्नसक्ने भविष्यवाणी भारतमा गरिएको छ, हाम्रो वाग्मतीजस्तै ।  नरेन्द्र मोदीको निर्वाचनताकाको गंगाको जलको पवित्रताको प्रतिबद्धताका लागि पनि महाकाली, कर्णालीको विशुद्ध जल उत्तिकै आवश्यक छ ।  दुवै देशलाई पर्यावरण, हिमालयको संरक्षण, मानसरोवर र कैलाश (तिब्बत) को तीर्थाटनको उत्तिकै महŒव छ ।  सोमनाथका मोदी विश्वनाथबाट आशिर्वाद प्राप्त गरी पशुपतिनाथमा आइपुग्दै हुनुहुन्छ ।  यी तीनवटै शिवपीठले दुवै देशको प्रगतिमा सुदृष्टि दिनेछन् भन्ने कामना गर्न सकिन्छ ।  
भारतबाट जुन दलका नेता, प्रधानमन्त्री, मन्त्री नेपालको भ्रमणमा आए पनि मूलतः राष्ट्रहित र भारतीयस्वार्थ समान हुन्छ ।  नेपालमा सत्तासीन र प्रतिपक्ष हुँदाका बखत किन राजनीतिक दलको भाषा र व्यवहारमा भिन्नता हुन्छ ? त्यो चाहिं राजनीतिक, कूटनीतिक रूपमा विचारणीय विषय हो ।  राष्ट्रिय हित, राष्ट्रिय स्वार्थमा सरकारको परिवर्तनले खासै परिवर्तन हुनुहुन्न ।  मोदीको भ्रमणताका नेपालले बुद्धिमत्तापूर्ण तवरमा आफ्नो हितलाई प्रस्तुत गर्नसक्यो भने यसले नेपाल–भारत सम्बन्धमा देखा पर्दै आएको अन्योल र अविश्वासलाई चिर्न सक्नेछ ।  देशहितका निम्ति ‘माइलस्टोन’ समेत साबित हुनसक्नेछ ।
कसैले स्पष्ट शब्दमा नभने पनि अंग्रेजले भारत छाडेर गएपछि अर्थात् भारत स्वतन्त्र भएपछि नेपालले भारतबाट दीर्घकालीन र अत्युत्तम हितको सहयोग हासिल गर्न सक्ने यो सर्वाधिक सुनौलो अवसर हो ।  यसको उपयोग हाम्रा नेताले कसरी गर्न सक्छन् त्यसैमा उनीहरूको परीक्षा हुनेछ ।  





हाम्रा प्रकाशनहरु:

गोरखापत्र दैनिकThe Rising Nepal Newspaperमधुपर्कयुबामंचमुना