Thursday, 24th April 2014

कम्युनिस्ट आन्दोलन र भावी दिशा

प्रेमलकुमार खनाल, नेपालमा कम्युनिस्ट आन्दोलन थालनी भएको ६४ वर्ष व्यतित भएको छ ।  २००६ साल वैशाख १० गते पुष्पलालको अगुवाइमा नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी स्थापना भएपछि नेपालमा कम्युनिस्ट आन्दोलन संगठित रूपमा अगाडि बढेको पाइन्छ ।  
सोभियत संघमा सन् १९१७ मा सफल भएको अक्टोबर क्रान्ति, छिमेकी मुलुक चीनमा सन् १९४९ मा सफल भएको जनवादी क्रान्ति, सन् १९२० देखि भारतमा शुरु भएको स्वतन्त्रता संग्राम र एसियाली मुलुकहरूमा कम्युनिस्ट पार्टी स्थापनाको लहर र नेपालमा राणाशासनका विरुद्ध २००७ साल पूर्व ढेड दशकदेखि थालनी भएको संघर्षले नेपालमा कम्युनिस्ट पार्टी स्थापनाका लागि आधार तयार गरेको थियो ।  यस क्रममा पुष्पलालले २००५ मा विश्वप्रसिद्ध कम्युनिस्ट घोषणापत्रलाई नेपालीमा अनुवाद गरी प्रकाशन गरेपछि कम्युनिस्ट राजनीतिलाई बुझ्न मद्दत ग¥यो ।  नेपाली समाजमा माक्र्सवादलाई अध्ययन गर्ने क्रममा गठन भएको माक्र्सवादी अध्ययन समूह आदिका माध्यमबाट कम्युनिस्ट पार्टी स्थापनाको आधार तयार भएको हो ।  
नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीको प्रथम सम्मेलन २००८ सालमा भारतको कलकत्तामा सम्पन्न भयो ।  सम्मेलनले नेपाली क्रान्ति सम्पन्न गर्न जनवादी कार्यक्रम पारित ग¥यो ।  २०१० सालमा कम्युनिस्ट पार्टीको प्रथम महाधिवेशन नेपालभित्रै पाटनको गाबहालमा सम्पन्न भई महाधिवेशनले मनमोहन अधिकारीलाई महासचिवमा निर्वाचित ग¥यो ।  दोस्रो महाधिवेशन २०१४ मा फोहोरा दरबार काठमाडौंमा सम्पन्न भयो ।  दोस्रो महाधिवेशनले पुष्पलालले प्रस्तुत गर्नुभएको गणतन्त्रको कार्यक्रम पारित ग¥यो ।  नीति विचार प्रस्तुत नगर्ने व्यक्ति केशरजंग रायमाझी महासचिवमा निर्वाचित भएपछि पार्टीले गणतन्त्रको नारा अगाडि सार्न सकेन ।  २०१७ सालमा भएको फौजीकाण्डपछि केशरजंग रायमाझीले राजापरस्त लाइन लिएका कारण २०१७ फागुनमा भारतको दरभंगामा भएको कम्युनिस्ट पार्टीको दरभंगा प्लेनमले केशरजंग रायमाझीलाई कारबाही ग¥यो ।  तेस्रो महाधिवेशन सम्पन्न गर्न अन्तरजोन सामञ्जस्य समिति गठन भई तुलसीलाल अमात्यले प्रस्तुत गर्नुभएको राष्ट्रिय प्रजातन्त्रको कार्यक्रमलाई पारित गर्दै तेस्रो महाधिवेशनले उहाँलाई महासचिव पदमा निर्वाचित ग¥यो ।  
कम्युनिस्ट आन्दोलनलाई पुनर्गठित गर्ने क्रममा २०२५ सालमा तेस्रो सम्मेलन सम्पन्न भयो ।  पुष्पलालले प्रस्तुत गर्नुभएको नयाँ जनवादी कार्यक्रमलाई पारित गर्दै पुष्पलाललाई महासचिवमा निर्वाचित ग¥यो ।  २०२९ सालमा चौथो सम्मेलन सम्पन्न भयो ।  चौथो सम्मेलनसँगै कम्युनिस्ट पार्टीभित्र थप विवाद बढ्दै गयो ।  
२०३० को दशकदेखि कम्युनिस्ट आन्दोलनमा गठन पुनर्गठन प्रक्रियाको शुरुवात भयो ।  अहिलेको नेकपा एमालेको धार २०३१ देखि विकास भएको हो ।  २०३२ सालमा को–अर्डिनेशन केन्द्रको स्थापना भयो ।  देशका विभिन्न भागमा क्रियाशील विभिन्न समूहको अर्डिनेशन केन्द्रमा एकीकरणपछि २०३५ सालमा नेकपा माले गठन भयो ।  महासचिवमा चन्द्रप्रकाश मैनाली रहनुभएको नेकपा मालेभित्र सिपी मैनालीका कारण विवाद उत्पन्न भएपछि २०३९ देखि झलनाथ खनाल महासचिव पदमा निर्वाचित हुनुभएको थियो ।  नेकपा मालेको आयोजनामा २०४६ भदौमा चौथो महाधिवेशन सम्पन्न भयो ।  महाधिवेशनले मदन भण्डारीलाई महासचिव पदमा निर्वाचित गरी बहुदलीयता सहितको जनवादी कार्यक्रम पारित गर्दै, निरंकुश पञ्चायतका विरुद्ध संयुक्त जनआन्दोलनको कार्यनीति पारित गरेको थियो ।  संयुक्त वाम मोर्चा र नेपाली कांग्रेसको संयुक्त नेतृत्वमा २०४६ सालमा निरंकुश पञ्चायतका विरुद्ध आन्दोलन भई बहुदलीय व्यवस्थाको पुनःस्थापना सम्भव भयो ।  यता मनमोहन अधिकारीले नेतृत्व गर्नुभएको माक्र्सवादी समूह र नेकपा मालेका बीचमा २०४७ पुस २२ गते एकीकरण भई नेकपा एमालेको गठन भयो ।  नेकपा एमालेको आयोजनामा २०४९ माघमा पाँचौं महाधिवेशन सम्पन्न भयो ।  महाधिवेशनले मनमोहन अधिकारीलाई अध्यक्ष र मदनकुमार भण्डारीलाई महासचिव पदमा निर्वाचित ग¥यो र सोही महाधिवेशनले नेपाली क्रान्ति सम्पन्न गर्ने मौलिक कार्यक्रमको रूपमा जनताको बहुदलीय जनवादको कार्यक्रमलाई पारित ग¥यो ।  एमालेको छैटौं महाधिवेशन २०५४ माघमा सम्पन्न भयो, महाधिवेशनले अध्यक्षमा मनमोहन अधिकारी र महासचिवमा माधवकुमार नेपाललाई निर्वाचित ग¥यो ।
यसैक्रममा महाकाली सन्धिको विवादका कारण नेकपा एमालेमा २०५४ फागुनमा विभाजन भयो र नेकपा माले गठन भयो ।  पुनः २०५८ मा एमाले र मालेबीच एकीकरण भयो भने एमालेमा सातौं महाधिवेशन २०५९ साल माघमा सम्पन्न भयो, महाधिवेशनले माधवकुमार नेपाललाई पुनः महासचिव पदमा निर्वाचित ग¥यो ।  राजा ज्ञानेन्द्रले कु गरेपछि नेकपा एमालेले गणतन्त्रको कार्यनीति नारा अगाडि सा¥यो ।  यसैबीच माओवादी शान्तिपूर्ण आन्दोलनमा र कांग्रेस गणतन्त्रमा आउन सहमत सम्झौता भएकाले १२ बुँदे सम्झौता भई २०६२ मा जनआन्दोलनको थालनी भएको थियो ।  एमालेको आठांै महाधिवेशन २०६५ फागुनमा सम्पन्न भयो, महाधिवेशनले अध्यक्षमा झलनाथ खनाल र महासचिवमा ईश्वर पोख्रेललाई निर्वाचित ग¥यो ।  
कम्युनिस्ट पार्टी स्थापनाको ६४ वर्षको इतिहासमा अनेक आरोह अवरोहका बीच मुलुकको कम्युनिस्ट आन्दोलन अगाडि बढिरहेको छ ।  माक्र्सवाद लेनिनवादलाई मार्गदर्शक सिद्धान्तको रूपमा अंगीकार गर्ने कम्युनिस्ट पार्टीहरू एकताबद्ध हुनुपर्नेमा अनेक कारणले विभाजित अवस्थामा छन् ।  शान्तिपूर्ण जनआन्दोलनको धारबाट अगाडि बढिरहेको नेकपा एमाले नै यतिखेर कम्युनिस्ट आन्दोलनको मूल धारका रूपमा छ ।  यस्तै नेकपा (मसाल), नेकपा माले, नेकपा (संयुक्त) नेकपा एकीकृत, नेकपा माक्र्सवादी आदि पार्टीले पनि माक्र्सवाद लेनिनवादलाई मार्गदर्शक सिद्धान्तका रूपमा अंगीकार गर्दै शान्तिपूर्ण जनआन्दोलनको बाटो अख्तियार गरेका छन् ।  यतिखेर नेकपा एमालेको विचारसँग मिल्दाजुल्दा थुप्रै ससाना पार्टी छन् तर यी साना पार्टी मूलधारमा एकीकृत हुनुको सट्टा भुरे टाकुरे पार्टी सञ्चालन गरेर बसिरहेका छन् भने नेकपा एमालेले पनि एकीकृत आन्दोलनको विकासमा गम्भीर ध्यान दिएको पाइँदैन ।  एनेकपा माओवादी र नेकपा माओवादीले शान्तिपूर्ण आन्दोलनको कुरा गरिरहे पनि सशस्त्र संघर्षको कार्यनीतिलाई अझै त्याग गर्न सकेको छैन ।  
कम्युनिस्ट आन्दोलनको ६४ वर्षको इतिहासमा आन्दोलनको माध्यमबाट मुलुकमा माक्र्सवादी चेतनाको विकास भएको छ ।  कम्युनिस्ट आन्दोलनले प्रकृति, घटना, वस्तु र समाजलाई द्वन्द्वात्मक ढंगले हेर्ने, बुझ्ने र परिवर्तन गर्ने नयाँ विश्व दृष्टिकोण उपलब्ध गराएको छ ।  यसले सामन्तवाद, साम्राज्यवाद र पुँजीवादले थोपरेको शोषण र दमनका विरुद्ध संघर्ष गर्न अभिप्रेरित गरेको छ ।  यसैका कारण सामन्तवादको नाइके बनेको राजतन्त्र आन्दोलनका माध्यमबाट अन्त्य भएको छ ।  मुलुकमा शान्तिपूर्ण आन्दोलन र क्रान्तिका माध्यमबाट गणतन्त्रको स्थापना भएको छ ।  
कम्युनिस्ट आन्दोलनको ६४ वर्षे इतिहासमा २०६२।०६३ को शान्तिपूर्ण क्रान्तिबाट युगान्तकारी परिवर्तन भएको छ ।  माक्र्सवाद लेनिनवादलाई सिर्जनात्मक ढंगले प्रयोग गर्ने सन्दर्भमा जनताको बहुदलीय जनवादको आलोकमा शान्तिपूर्ण आन्दोलनका माध्यमबाट मुलुकमा जुन परिवर्तन भइरहेको छ, यसले नेपाली समाजलाई परिवर्तन र रूपान्तरण गर्दै न्याय र समतामूलक समाज निर्माण गर्न दिशाबोध गरिरहेको छ ।  ०६२–०६३ मा भएको युगान्तकारी परिवर्तनले अब नेपाली क्रान्तिको नयाँ बाटो पहिल्याउन खोजिरहेको छ
त्यसैले अब ०६२÷०६३ को युगान्तकारी परिवर्तनको जनादेश अनुरूप नयाँ संविधान निर्माण गर्दै अब मुलुकमा आर्थिक सामाजिक रूपान्तरणका माध्यमबाट समृद्ध नेपाल निर्माण गर्ने जनादेशलाई पूरा गर्न यतिखेर कम्युनिस्ट आन्दोलनका सामु गहन अभिभारा आएको छ ।  समृद्ध नेपाल निर्माण गर्ने सुस्पष्ट वैचारिक दृष्टिकोणविना कम्युनिस्ट आन्दोलनले क्रान्तिको नेतृत्व गर्न सक्दैन ।  कम्युनिस्ट आन्दोलन भित्रको उग्रवामपन्थी सोच र चिन्तन र दक्षिणपन्थी यथास्थितिवादी सोच चिन्तनकै कारण, नेपाली क्रान्तिलाई अगाडि बढाउन व्यवधान उत्पन्न गरेको छ ।  अहिले पनि कम्युनिस्ट आन्दोलनमा माओवादीभित्र कायम रहेको सशस्त्र संघर्षको धङधङी, बहुलवादी खुला समाजलाई आत्मसात् नगर्ने एकाधिकारवादी नियन्त्रित चिन्तन र जनसेवा गरेर प्रतिस्पर्धाबाट श्रेष्ठता हासिल गर्न नचाहने उग्रवामपन्थी सोच, चिन्तन र प्रवृत्तिले कम्युनिस्ट आन्दोलनको अग्रगतिमा व्यवधान खडा गरेको छ ।
त्यस्तै सही विचारको नेतृत्व गरी सोका आधारमा नेतृत्व गर्नेभन्दा पनि गुटगत गतिविधि गरेर गुटको सहारामा नेतृत्वमा पुग्न प्रयत्न गर्ने अवसरवादी आत्मकेन्द्रित डरलाग्दो प्रवृत्तिको विकास पनि उसैगरी हुँदैगएको छ ।  कम्युनिस्ट पार्टीभित्र समाजमा गुण्डागर्दी गर्ने डनहरूको जमात र पैसावालहरूको जमात (डनवाद र धनवादको जमात) खडा गरी उनीहरूकै सहयोगमा नेतृत्वमा पुग्ने प्रवृत्तिको विकास भएको छ ।  कम्युनिस्ट पार्टीभित्र मतभिन्नता उत्पन्न हुँदा अन्तरसंघर्षको पद्धति अवलम्बन गर्नुको सट्टा सिद्धान्त र विचारमा फरक नभए पनि भुरेटाकुरे नेता बन्ने आकांक्षाले ससाना कम्युनिस्ट पार्टी निर्माण गर्ने प्रवृत्ति कम्युनिस्ट आन्दोलनमा बढ्दै गएको छ ।  
कम्युनिस्ट आन्दोलनको ६४ वर्षको इतिहासमा माक्र्सवाद लेनिनवादको वैचारिक आलोकमा मुलुकमा युगान्तकारी परिवर्तन भएको छ ।  पार्टी स्थापनाका बखत घोषित उद्देश्य अनुरूप अब नेपाली समाजलाई परिवर्तन र रूपान्तरणको माध्यमबाट समाजवादी बाटोमा अगाडि बढाउनु यतिखेर कम्युनिस्ट क्रान्तिकारीहरूमा गहन अभिभारा आएको छ, यस सन्दर्भमा वर्तमान नेपाली समाजको सटीक विश्लेषण गर्दै, नेपाली क्रान्तिको अबको बाटो निर्धारण गर्दै तदनुरूप एकताबद्ध कम्युनिस्ट आन्दोलनको विकास गर्नु पनि उत्तिकै आवश्यक देखिएको छ ।  

हाम्रा प्रकाशनहरु:

गोरखापत्र दैनिकThe Rising Nepal Newspaperमधुपर्कयुबामंचमुना