आवश्यकता अब्बल ऊर्जाशील नेतृत्वको

 Bhola sharmaभोला शर्मा




 

आजसम्म विश्वमा परिवर्तनका जति पनि छलाङ मारिएका छन्, ती सबै कुशल र अब्बल नेतृत्वबाट नै सम्भव भएका छन् ।  चाहे त्यो रुसको वोल्सेविक क्रान्ति होस्, चाहे फ्रान्सको राज्यक्रान्ति वा बेलायतको गौरवमय क्रान्ति, अमेरिकी स्वतन्त्रता सङ्ग्राम, भारत छोड आन्दोलन वा युरोपको औद्योगिक क्रान्ति नै किन नहोस् सबै सफल नेतृत्वका कारक हुन् ।  सक्षम नेतृत्वले दीर्घकालीन दृष्टिकोण लिएर अरूमाथि आफ्नो विश्वास जगाई अनुयायीलाई लक्षित कार्य सम्पादन गर्न अभिप्रेरित गर्छ ।  नेतृत्वसिप राष्ट्रनिर्माण र राज्यनिर्माण दुवैको पूर्वशर्त हो ।  यसलाई बृहत आर्थिक, सामाजिक, राजनीतिक र व्यवस्थापकीय आयामको समग्रतामा हेर्ने गरिन्छ ।  राजनीतिक तथा प्रशासकीय सङ्गठनलाई जीवन्त बनाउने प्रमुख विवेकशील सजिव पक्षको रूपमा यसको व्याख्या र विश्लेषण गर्ने गरिन्छ ।
नेतृत्व राजनीतिमा मात्र देखिने विषय होइन समाजका परिलक्षित हरेक गतिविधिमा यसको स्वाभाविक उपस्थिति रहने गर्छ ।  विशेषगरी राजनीति र प्रशासन सरकार सञ्चालनका दुई महìवपूर्ण आयाम भएकोले आज ती दुवै क्षेत्रमा विवेकशील नेतृत्वको उत्तिकै आवश्यकता बोध गरिएको छ ।  प्रशासक÷व्यवस्थापक निश्चित योग्यता प्रणालीका आधारमा प्रतिस्पर्धात्मक परीक्षाको माध्यमवाट सार्वजनिक प्रशासनमा प्रवेश गरेर नेतृत्व कला प्रस्तुत गर्न क्रियाशील रहेका हुन्छन् भने राजनीतिक नेता योग्यता प्रणाली विना नै नेतृत्व सहाल्न आतुर रहन्छन् ।  अत सबै व्यवस्थापक नेता हुन् तर सबै नेता व्यस्थापक नहुन पनि सक्छन् ।  कुशल नेतृत्वले अनुयायीलाई प्रभावित गर्न सक्ने ल्याकत राख्ने भएकोले साधारण व्यक्तिबाट पनि असाधारण कार्य सम्पादन गराउन सम्भव हुन्छ ।  शासकीय शक्तिको स्रोतका रूपमा रहेका जनताबाट छानिएको नेतृत्व जनताकै नियन्त्रण र निर्देशनमा चल्दछ ।  अतः एउटा जननिर्वाचित नेताले सही नेतृत्व कौशल प्रदर्शन गरेमा मात्र जनताको सच्चा सेवक बन्न सक्छ
नेतृत्व राजनीतिक क्षेत्रका लागि मात्र आवश्यक र उपयोगी हुन्छ भन्नु नेतृत्वलाई नबुझेको वा कमबुझेको अवस्था हो ।  सार्वजनिक प्रशासन सञ्चालन गर्ने सार्वजनिक सङ्गठनलाई सही तरिकाले अगाडि बढाउँदै कर्मचारीलाई परिचालन गरी सङ्गठनको लक्ष्य प्राप्तिका लागि क्रियाशील गराउन कुशल नेतृत्व आवश्यक हुन्छ ।  कुशल प्रशासकले राम्रा कर्मचारीबाट बढी उत्पादन लिने मात्र होइन साधारण कर्मचारीबाट पनि असाधारण उत्पादन लिन सक्छन् ।  वास्तवमा नेतृत्व अर्थात नायकत्वले साङ्गठनिक लक्ष्य प्राप्तिमा आवश्यक सहयोग र समर्थन जुटाउनुका साथै कार्यसरलीकरण र प्रोत्साहन प्रदान गर्न पनि महìवपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्छ ।
तीन किसिमका नेतृत्वमध्ये तानाशाही नेतृत्व बढी निरङ्कुश हुन्छ जसले एकतर्फी सञ्चार मात्र उपयोग गर्छ ।  अरूलाई दबाएर आफूलाई सर्वेसर्वा ठान्छ ।  डर, त्रास र सजायबाट उत्प्रेरित गर्दै सदस्यबाट आज्ञाकारिता चाहन्छ ।  नेपोलियन बोनापार्ट, कार्लमाक्र्सजस्ता नेतृत्वलाई यसअन्तर्गत राख्न सकिन्छ ।  उता चामत्कारिक नेतृत्वले आफ्नो कलात्मक ल्याकत उपयोग गरेर अरूलाई प्रभावित गर्छ ।  महात्मा गान्धी, अब्राहम लिङ्कनजस्ता नेतृत्व वर्गहरू यसअन्तर्गत पर्छन् ।  त्यसैगरी, प्रजातान्त्रिक नेतृत्वले समूहबाट विचार र सुझाव लिने, बहुमतको निर्णय अल्पमतको कदर गर्ने, दुईतर्फी सञ्चारमार्फत अनुयायीलाई विश्वासमा राखी समूहलाई उत्प्ररित गर्ने गर्छ ।  नेल्शन मण्डेला, आङसाङ सुकीजस्ता नेतृत्व यसअन्तर्गत पर्छन् ।  वास्तवमा नेतृत्व सफल हुन कुनै नयाँ काम गर्नु पर्दैन, केवल नयाँ ढङ्गले काम गरिदिए पुग्छ ।  पछिल्लो समयमा नेपाल विद्युत् प्राधिकरणका कार्यकारी निर्देशकको नेतृत्वलाई एउटा चामत्कारिक नेतृत्वको रूपमा इगित गर्न सकिन्छ ।  उहाँले रातारात विद्युत् उत्पादन गरेर मुलुकमा लोडसेडिङ अन्त्य भएको होइन कि भइरहेको विद्युत् ठाउँ विशेषअनुसार वितरणको व्यवस्थापन गरेर अन्त्य भएको हो ।  झण्डै १० हजार कर्मचारी परिचालन गरेर आज मुलुकमा लोडसेडिङ अन्त्य मात्र होइन विद्युत्सम्बन्धी सम्पूर्ण सेवा सुधार भएको छ ।  परिणामतः मुलुकको आर्थिक वृद्धिदर ७.२ प्रतिशत पुगेको छ ।  
भनिन्छ एउटा नेतृत्वले सबैलाई माया गर्न नसके पनि उचित न्याय गर्न सक्नुपर्छ ।  एउटा असल नेतृत्व कस्तो हुनुपर्छ भन्ने कुरा समय, सन्दर्भ र समाजअनुसार फरक पर्छ तथापी समग्रमा परिवर्तनमुखी सोच, परिणाममुखी दृष्टिकोण, ग्राहकमुखी लक्ष्य, समयप्रति सचेत, रणनीतिक योजनाकार अनि कुशल वार्ताकारयुक्त गुण हुनु सान्दर्भिक हुन्छ ।  त्यसैगरी कामप्रति प्रतिबद्ध, अनुयायीलाई आत्मासात गर्न सक्ने, इमानदार अन्वेषक, विश्लेषक, सहभागितामूलक व्यवस्थापक, ग्रिन लिडरसिपयुक्त, द्वन्द्व व्यवस्थापक, प्रभावकारी सञ्चारसिप भएको, नवीन मान्यता र प्रविधिसँग परिचित विविध विषयवस्तुको जानकार, छिटो कुरा बुझ्ने र बुझाउन सक्ने ल्याकत भएको सहनशील, सिर्जनशील र ऊर्जाशील नेतृत्व पछिल्लो समय सन्दर्भमा बोध भएको छ ।  प्रविधिले फड्को मारेको वर्तमान परिवेशमा असल नेतृत्वबाट कार्य सम्पादन गराएर समाज अनि संसार परिवर्तन सम्भव छ ।  
समाज विज्ञानका कुनै पनि विषयमा सर्वस्वीकार्य र सर्वकालिक अवधारणा हुँदैन ।  परिस्थितिजन्य र सामाजिक सङ्केतबाट सामाजिक कार्य प्रभावित हुन्छ ।  कतिपय व्यक्ति गुज्रेको परिस्थिति र पृष्ठभूमिमा काम गरिरहेका हुन्छन् ।  त्यसैले भिन्न परिस्थितिमा भिन्न व्यक्तित्व भएको व्यक्ति सबल नेतृत्वदायी भूमिकामा फिट हुन्छ ।  नेतृत्वको यो वा त्यो ढाँचा र अवधारणा हुँदैन ।  यसलाई केबल परिस्थितिले मागेको हुन्छ ।  नेपोलियन बोनापार्ट र बिष्मार्क खास परिस्थितिका सिर्जना हुन् ।  त्यसैगरी महात्मा गान्धी र लालु यादवको स्वाभाव भिन्न भए पनि दुवैलाई परिस्थितिले सफल बनाएको हो ।  अनि अरबिन्द केजरीवाल र नरेन्द्र मोदी खास परिवेशका उपज हुन् ।  नेपाल राष्ट्रका निर्माता पृथ्वीनारायण शाह पनि तत्कालीन अठारौँ÷उन्नाईसौँ शताब्दीका असल नेतृत्वका रूपमा चिनिएका युग पुरुष हुन् ।  त्यस्ता भिजनरी नेतृत्वबाट आजका नेतृत्व वर्गले उदाहरणीय पाठ सिकेर नमुना नेपाल निर्माण गर्न अब रत्तिभर बिलम्ब गर्नु हुँदैन ।  समय, समाज र सन्दर्भअनुसार नमुना नेतृत्व जन्माउन नेपाल आमा सधैँ गर्भवती रही रहून् ।  साँच्चिकै नेपालमा दूरदर्शी नेतृत्वको अभावमा राजनीतिक र प्रशासनिक क्षेत्र गन्तव्यहीन भएको छ ।  मुलुकले लिएको दीर्घकालीन दृष्टीकोण पूरा गर्ने सङ्कल्पित र प्रतिबद्धित क्रियाकलाप व्यवहारमा सहज रूपमा अवतरण हुन नसक्दा विकासमा निकै पछाडि परेको अनुभूत भएको छ ।  नेपालभन्दा धेरै पछाडि परेको मुलुक मलेसियाले महाथिर मोहमदको करिस्म्याटिक नेतृत्व पाएर आज एसियाको शक्तिमान मुलुक बन्न गएको छ ।  दोस्रो विश्व युद्धसम्म बेलायतसँग ऋण काढेर चल्ने मुलुक संयुक्त राज्य अमेरिका कुशल नेतृत्व पाएर आज विश्वको सर्वशक्तिमान आर्थिक शक्ति बन्न सफल भएको छ ।  दोस्रो विश्वयुद्धमा उठ्नै नसक्ने गरी थला परेको जापान कुशल नेतृत्वबाट नै आज सर्वगुणस्तर सम्पन्न विकसित मुलुकको रूपमा स्थापित भएको छ ।  ब्रिटिश साम्रज्यवादको अधिनस्थ मुलुक भारत र कसैको दबाब र प्रभावमा नपरेको नेपाल बीच पनि आज अतुलनीय अन्तर रही आएको छ ।  सन् १९४७ मा स्वतन्त्र भएको भारत हामी भन्दा कैयौँ गुणा विकसित भएको छ ।  नेपालले विगतमा राष्ट्रनिर्माता पृथ्वीनारायण शाह, राजा महेन्द्र शाह, समाजवादी विचारक वी.पी.कोइरालालगायतका दूरदर्शी नेतृत्व पाउदा एकीकरण र विकासमा केही फड्को मारे तापनि आज दूरदर्शी नेतृत्वकै अभावमा अति कम विकसित मुलुकको रूपमा रहनु परेको छ ।  विविध प्राकृतिक स्रोेतसाधनको भण्डारमा हिमाल, पहाड र तराईको विषमता रहेको छ ।  १० धर्मावलम्बी, १२५ जातजाति, १२३ भाषाभाषी एवं संस्कृतिको सङ्गमस्थल नेपालमा रम्न, जम्न र चलायमान हुन सक्ने रोल मोडल नेतृत्व मौजुदा राजनीतिक र प्रशासनिक क्षेत्रका लागि अति जरुरी भइसकेको छ ।  समुन्नत र समृद्ध नेपाल निर्माणका लागि आकाङक्षालाई कार्य नतिजामा रूपान्तरण गर्न सक्ने अब्बल ऊर्जाशील नेतृत्व आज नितान्त आवश्यक
छ ।  

थप समाचार
प्रतिकृया
नाम

ईमेल

ठेगना