दीपावली : उज्यालोको पर्व

namrata pandey डा. नम्रता पाण्डे

 

दीपावलीको चहलपहलले वरपर उज्यालो वातावारण देखिन थालेको छ ।  आ–आफ्ना योजना बन्न थालेका छन् ।  सबैतिर उमङ्ग र हर्ष छाएको देखिन्छ, ढपक्क ढाकेको  सयपत्री र मखमली फूलले दीपावली पर्वलाई पनि ढपक्कै ढाकेको छ ।  म्हः पूजा, फाल्गुनन्द जयन्ती र नेपाल संवत् अनुसार नयाँ वर्ष थालनीले दीपावलीको सुनमा सुगन्ध थपकै छन् ।  सामाजिक र बिल्कुल पारिवारिक पर्व भएकोले राष्ट्रको जस्तोसुकै विषम परिस्थितिलाई भुलेर सद्भाव र प्रेमको पर्वको रूपमा मनाइन्छ ।  फूलको बजार, मिठाइ र कपडा अनि दीप जलाउने बत्तीहरूको बजारले भीडभाड गराउन थालेको छ ।  युवा समूहमा देउसीभैलो खेल्ने कार्यक्रम तय हुँदैछ भने दिदीबहिनी दाजुभाइका लागि किनमेलमा व्यस्त छन् ।  सेल, मिठाइ पकाउने, सामग्री जोड्ने र घरको सरसफाइमा पनि व्यस्त देखिन्छन् ।  बाहिरको सरसफाइसँगै मनभित्रको सफाइको सन्देश पनि यो पर्वले दिन खोजेको हुनुपर्छ ।  राष्ट्रमा ठूला माछा र साना माछाको प्रसङ्ग, अनियमितता, सबै क्षेत्रमा भ्रष्टाचार र अनुशासन हराउँदै गएको अवस्थामा हुने खाने र नहुने बीचको खाडल चाडपर्वमा अझै महसुस हुने गर्छ ।  कसैलाई खर्च गर्ने अवसर त कसैलाई कसरी पर्व उम्काउने भन्ने पीर पनि होला र पनि समग्रमा दीपावली आफ्नै पारिवारिक पर्व भएकोले सबैमा एउटा हर्ष छाएको हुन्छ ।  हरेक ऋतु र मौसमले एउटा न एउटा पर्व बोकेर हाम्रो नेपाली संस्कृतिको पहिचान दिएको हुन्छ ।  शरद ऋतुले स्वागत गर्ने दीपावलीको मौसम, न जाडो, न गर्मी, शीतल वायुको प्रवाह, मन प्रफुल्ल अनि शरद ऋतुका रङ्गीचङ्गी फूल वरिपरि वास्तवमै रमणीय दीपावलीको मौसम जति विपद् र कष्ट आइपरे पनि आफ्नो चाडपर्व मनाउन पछि हट्दैनौँ, हामी यिनै चाडपर्वले पारिवारिक घनिष्टता बढाएको हुन्छ भने सबै तिता नमीठा क्षण र सम्बन्ध बिर्सेर खुशीको भावना व्यक्त गर्ने वातावरण मिलाइदिएका हुन्छन् ।  दीपावली सुन्दै विराट अर्थ बोकेको पर्व हाम्रा लागि दीपावली, दीपको पर्व, उज्यालोको प्रतीक हो ।  कुनै पनि पर्वले सांसारिक महŒव मात्र बोकेर आएका हुँदैनन्, ती पर्वले आध्यात्मिक महŒव पनि दर्शाएका हुन्छन् ।   मानिसले जाने पनि नजाने पनि, माने पनि नमाने पनि ऊ आध्यात्मिक गुणले, निपूर्ण प्राणी हो ।  दीपको महŒव त्यति नै छ मानिसको जीवनमा ।  अन्धकारबाट उज्यालोतर्फको यात्रा नै मानिसको लक्ष्य हो ।  दीपावलीमा घर, सडकभरि बालिने बत्तीहरू र बनाइने उज्यालो मात्र यसले दिन खोजेको अर्थ पक्कै होइन ।  आफूभित्र रहेको अन्धकार, आफूभित्र रहेका दुर्गुण र अहङ्काररूपी अन्धकार हटाएर प्रेम, शान्ति, करुणाको दीप जलाउने सन्देश यो पर्वले दिन खोजेको हो ।  आफ्नो दीप आफैँ बन्ने, आफूभित्रको संवेदना कस्तो छ, त्यो नियाल्ने र भित्रको उज्यालोमा रमाउने कला सिक भन्ने सन्देश दीपावलीको हो ।  बाहिरको दीपको उदाहरण र प्रतिकात्मकतालाई आत्मिक उज्यालो र भित्रको दीपसँग नजिक हुन दिएको सन्देशलाई आत्मसात् गर्न सकेमा दीपावलीको वास्तविक महŒवको उजागर हुनेछ ।  
बाहिरको दीप जलाउन बत्ति, तेल चाहिन्छ तर भित्रको दीप जलाउन न तेल चाहिन्छ न बत्ति मात्र होशको ज्वालाले भित्रको दीप जल्छ ।  हरेक कर्मप्रति होस कायम राख्नाले कुनै समस्या आउँदैन चित्तको दशा, चेतनाको स्तरमा अन्धकार हटाउने उपायभित्रको दीप जलाउनु हो ।  ज्ञानले भरिनु प्रकाशको प्रतीक, दीपको प्रतीक हो, सबै मानिसको भित्र दीप अर्थात् प्रकाश जलिरहेको छ मात्र अहङ्काररूपी अन्धकारले त्यो दीपलाई छेकिदिएको छ ।  कहिलेकाहीँ त्यो अन्धकारबाट बाहिर निस्कन असल सत्सँग, गुरुको सहारा र ध्यानको जरुरत पर्छ ।  बत्तीले बत्ति जलाउँछ भनेको यही हो जो जलिसकेको छ ।  
उज्यालोले पूर्ण छ, उसले मात्र अन्धकारमा रहेकालाई मुक्त गराउन सक्छ ।  बाहिरको प्रकाशमा विविध रङ्ग हुन्छन् तर भित्रको प्रकाशविना रङ्गको हुन्छ जसले स्वतः प्रकाश उजागर गरेको हुन्छ, त्यही नै असली प्रकाश हो ।  बाहिरको दीप जलाउन अरूको सहायता चाहिन्छ, इन्धन चाहिन्छ र अरूको भर पर्नुपर्छ तर भित्रको दीप आफ्नो होस र ध्यान जगाउनासाथ जल्छ ।  बाहिरको प्रकाश लौकिक हो भने भित्रको ज्ञानमय प्रकाश अलौकिक हुन्छ । भनिन्छ, मानिस प्रकाशमै जन्मेको हो र प्रकाशमै अन्त्य हुन्छ तर जीवनभर आफ्नो स्वसत्ताको प्रकाश भुलेर अन्धकारमा जीवन बिताइरहेका हुन्छौँ हामी ।   
पदरूपी अन्धकार, धनरूपी अन्धकार र सम्मान प्राप्त गर्ने आकाङ्क्षाको अन्धकाररूपी सोचाइले भित्री मस्ती, आनन्द र प्रकाशलाई छोपिदिएको छ ।  बाहिर मस्तीभित्र पनि मस्ती लिन सक्ने खुबी मानिसमा छ तर बाहिरको भागदौडमा भित्र खाली, भित्र अन्धकार भोगिरहेको हुन्छ ।  कसैले व्यक्त गर्छन,् बाहिर मात्र खुशी छु भित्र खुशी छैन भनेर, कारण यही हो ।  बाहिरको धन जति आर्जन गरे पनि भित्र खुशी छैन भने त्यसको केही अर्थ रहँदैन ।  जसरी हामी घरभित्र मात्रै या घर बाहिर मात्रै बस्न सक्दैनौँ, खुशी हुँदैनौँ, त्यसैगरी यो भौतिक शरीरको आवश्यकता पूर्तिले मात्र हाम्रो खुशी समेटिदैन, भित्रको ज्ञानरूपी दीप जलाउनु आवश्यक छ भित्रको दीप जलिरहेको छ, त्यसलाई अनुभूति गर्नु जरुरी छ ।  


प्रकाशित मिति: २०७४/७/१

थप समाचार
प्रतिकृया
नाम

ईमेल

ठेगना